آموزش سهتار در آموزشگاه موسیقی سرودمهر
سهتار یکی از دقیقترین و بیانگرترین سازهای موسیقی ایرانی است. صدای لطیف، دامنهٔ وسیع بیان موسیقایی و امکان اجرای ظریفترین جملههای ردیف باعث شده است که این ساز جایگاه ویژهای در میان نوازندگان و استادان موسیقی ایرانی داشته باشد.
در آموزشگاه موسیقی سرودمهر، آموزش سهتار تنها به یادگیری چند قطعه محدود نمیشود. هدف ما این است که هنرجو علاوه بر تسلط بر تکنیکهای نوازندگی، درک عمیقتری از موسیقی دستگاهی ایران، ردیف، جملهبندی و زیباییشناسی این موسیقی پیدا کند.
چرا سهتار
سهتار سازی است که با کمترین حجم صدا، بیشترین ظرافت را در اختیار نوازنده قرار میدهد. کوچکترین تغییر در شدت مضراب، محل برخورد انگشت، ویبراسیون یا جملهبندی، مستقیماً در صدای ساز شنیده میشود. به همین دلیل، سهتار یکی از بهترین سازها برای پرورش دقت شنیداری و کنترل نوازندگی به شمار میآید.
سهتار واقعاً چرا چهار سیم دارد اما «سهتار» نامیده میشود؟
این یکی از رایجترین پرسشهایی است که هنرجویان مطرح میکنند.
سهتار در گذشته واقعاً سه سیم داشت. در اواخر دوره زندیه یا اوایل قاجار، مشتاقعلیشاه کرمانی سیم چهارمی به این ساز افزود؛ سیمی که امروزه به نام سیم مشتاق شناخته میشود.
این سیم معمولاً همراه با سیم اول به صدا درمیآید و علاوه بر افزایش طنین و غنای صوتی ساز، در بسیاری از جملههای موسیقی ایرانی نقش مهمی در ایجاد واخوان و رنگ صوتی ایفا میکند.
با وجود اضافه شدن سیم چهارم، نام تاریخی ساز تغییر نکرد و همچنان «سهتار» باقی ماند؛ همانگونه که بسیاری از سازهای جهان نیز نام تاریخی خود را حفظ کردهاند، حتی اگر در طول زمان دچار تغییرات ساختاری شده باشند.
آیا سهتار سختتر از تار است؟
پاسخ کوتاه این است: نه همیشه.
هر دو ساز چالشهای خاص خود را دارند.
در تار، مضراب فلزی، وزن بیشتر ساز و تکنیکهای اجرایی متفاوت، بخشی از دشواریهای نوازندگی هستند.
در مقابل، سهتار به دلیل نواخته شدن با ناخن انگشت اشاره، حساسیت بسیار بیشتری نسبت به نحوهٔ مضراب، زاویهٔ برخورد انگشت، کنترل دینامیک و کیفیت تولید صدا دارد. در سهتار حتی تغییرات بسیار کوچک در حرکت دست، بهوضوح در صدا شنیده میشود.
به همین دلیل، بسیاری از نوازندگان معتقدند سهتار از نظر کنترل صدا و ظرافت اجرا، سازی بسیار حساس است؛ هرچند نمیتوان بهطور مطلق گفت از تار سختتر یا آسانتر است.
آیا سهتار فقط برای قطعات آرام مناسب است؟
یکی از باورهای نادرست دربارهٔ سهتار این است که این ساز فقط برای قطعات آرام، مراقبهای یا کند مناسب است.
در واقع، سهتار قابلیت اجرای جملههای بسیار سریع، ریزهای روان، پاساژهای پیچیده و قطعات پرتحرک را نیز دارد.
کافی است اجراهای استادانی مانند احمد عبادی، محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، داریوش طلایی و بسیاری دیگر را بشنوید تا ببینید سهتار میتواند در عین لطافت، از نظر سرعت و چابکی نیز سازی بسیار توانمند باشد.
در حقیقت، سرعت اجرا بیش از آنکه به خود ساز وابسته باشد، به تکنیک، تسلط و سالها تمرین نوازنده بستگی دارد.
چرا بسیاری از استادان موسیقی ایرانی، سهتار را یکی از بهترین سازها برای یادگیری ردیف میدانند؟
دلایل متعددی برای این دیدگاه وجود دارد.
نخست اینکه سهتار به دلیل حجم صدای کمتر، نوازنده را وادار میکند با دقت بیشتری به کیفیت تولید صدا گوش دهد و برای هر نت، کنترل بیشتری بر مضراب و انگشتگذاری داشته باشد.
دوم اینکه اجرای ردیف روی سهتار معمولاً با شفافیت بالایی انجام میشود و هنرجو فرصت بیشتری برای درک جملهبندی، فواصل، تحریرها و ظرایف دستگاهها پیدا میکند.
از سوی دیگر، ساختمان سادهتر سهتار باعث میشود تمرکز هنرجو بیشتر بر خود موسیقی باشد تا امکانات صوتی ساز.
به همین دلیل، بسیاری از استادان موسیقی ایرانی سالهاست سهتار را یکی از مناسبترین سازها برای آغاز مسیر یادگیری ردیف و شناخت عمیق موسیقی دستگاهی میدانند.
در کلاسهای سهتار چه میآموزید؟
- شیوه صحیح در دست گرفتن ساز
- مضراب زدن اصولی
- انگشتگذاری صحیح
- نتخوانی و ریتمخوانی
- هماهنگی دو دست
- اجرای قطعات آموزشی
- تکنیکهای پایه و پیشرفتهی سهتار
- آشنایی با دستگاهها و آوازهای موسیقی ایرانی
- آموزش ردیف موسیقی ایرانی
- جملهبندی و بیان موسیقایی
- بداههنوازی مقدماتی
در جلسه اول تا دهم چه چیزهایی یاد میگیرید؟
در جلسات ابتدایی، هنرجو با مبانی صحیح نوازندگی آشنا میشود و معمولاً میتواند:
- ساز را بهدرستی در دست بگیرد.
- نحوه صحیح مضراب زدن را بیاموزد.
- اولین نتها را اجرا کند.
- ریتمهای ساده را بنوازد.
- چند قطعه آموزشی کوتاه اجرا کند.
- شیوه صحیح تمرین روزانه را یاد بگیرد.
بعد از سه ماه به چه سطحی میرسید؟
اگر تمرین منظم و مستمر داشته باشید، معمولاً میتوانید قطعات آموزشی را با تسلط بیشتری اجرا کنید، با برخی دستگاهها و گوشههای موسیقی ایرانی آشنا شوید، کنترل بهتری بر مضراب و صدادهی ساز پیدا کنید و درک عمیقتری از ریتم و جملهبندی موسیقی ایرانی به دست آورید.
بعد از یک سال چه تواناییهایی خواهید داشت؟
میزان پیشرفت هر هنرجو به کیفیت و استمرار تمرین بستگی دارد، اما بسیاری از هنرجویان پس از حدود یک سال قادر خواهند بود بخشهایی از ردیف موسیقی ایرانی را اجرا کنند، قطعات متنوعی از استادان برجسته را بنوازند، در همنوازی شرکت کنند و با اعتمادبهنفس بیشتری روی صحنه حاضر شوند.
چه منابع و کتابهایی تدریس میشود؟
در آموزشگاه موسیقی سرودمهر، منابع آموزشی متناسب با سطح و هدف هر هنرجو انتخاب میشود.
مهمترین عناوین کتابهای آموزشی که در سرود مهر برای تدریس استفاده میشود عبارتند از:
کتاب اول و دوم هنرستان موسیقی ( استاد روح الله خالقی )
کتاب دستور سه تار ، مقدماتی و متوسطه ( استاد حسین علیزاده )
کتاب آموزش سه تار استاد جلال ذوالفنون ، جلد یکم تا پنجم
کتاب آموزش تار مقدماتی ( حسین مهرانی )
کتاب آموزش تار متوسطه ( حسین مهرانی )
کتاب ده قطعه برای تار ، جلد یکم تا ششم ( استاد حسین علیزاده )
کتاب بیایید تار و سه تار بنوازیم ، دفتر یکم تا ششم ( استاد کیوان ساکت )
کتاب 15 قطعه برای تار و سه تار جلیل شهناز ( استاد هوشنگ ظریف )
ردیف میرزا حسینقلی به روایت استاد علی اکبرخان شهنازی ( داریوش پیرنیاکان )
ردیف دورهی عالی استاد علی اکبر خان شهنازی ( داریوش پیرنیاکان )
کتاب جنگ و صلح پیشدرآمدها و رنگهای علی اکبر شهنازی ( حسین مهرانی )
کتاب چهارمضرابهای علیاکبر شهنازی ( حسین مهرانی )
کتاب ضربیهای علی اکبر شهنازی ( حسین مهرانی )
کتاب مجموعه آثاز استاد محمدرضا لطفی ( هوشنگ فراهانی )
بسته به روند پیشرفت هنرجو از قطعات منتخب، تمرینهای تکنیکی، ردیف موسیقی ایرانی و مباحث مرتبط با تئوری موسیقی نیز استفاده میشود تا آموزش به شکلی هدفمند و مرحلهبهمرحله پیش برود.
آیا امکان اجرای صحنهای وجود دارد؟
بله. یکی از بخشهای مهم آموزش در سرودمهر، فراهم کردن فرصت اجرای صحنهای برای هنرجویان است. هنرجویانی که آمادگی لازم را از نظر تکنیک، ریتم، کنترل اجرا و اعتمادبهنفس کسب کنند، میتوانند در گروهنوازیها و کنسرتهای آموزشگاه حضور پیدا کنند و تجربهٔ ارزشمند اجرای زنده را به دست آورند.
چرا آموزش سهتار در آموزشگاه موسیقی سرودمهر؟
ما باور داریم که یادگیری سهتار فقط به نواختن چند قطعه خلاصه نمیشود. هدف، پرورش نوازندهای است که بتواند موسیقی ایرانی را عمیقتر درک کند، با دقت گوش دهد، درست تمرین کند و بهتدریج زبان موسیقی دستگاهی را بیاموزد.
اگر به دنبال آموزش اصولی سهتار، یادگیری ردیف، بهرهمندی از تجربهٔ استادان، حضور در اجراهای صحنهای و پیشرفت مرحلهبهمرحله هستید، کلاسهای سهتار آموزشگاه موسیقی سرودمهر میتواند انتخابی مناسب برای شما باشد.
پیشنهاد میشود این ساز و آواز زیبا از کنسرت آموزشی هنرجویان آموزشگاه موسیقی سرودمهر را که در مهرماه 1391 برگزار شده است را ببینید:
